A-ja: Tingulli i Parë, Fryma e Fillimit.
Në fillim ishte zëri. Jo fjala e shkruar, jo alfabeti, jo gramatika — por tingulli. Dhe ndër tingujt më të hershëm, më të natyrshëm dhe më universalë të qenies njerëzore është “A”-ja. Ajo nuk është thjesht një shkronjë; është nisje, është frymë, është ekzistencë.
Tingulli përpara shkronjës
Shumë përpara se njeriu të shpikte alfabetin — qoftë atë fenikas, grek apo latin — zëri “a” ishte tashmë pjesë e qenies së tij biologjike. Foshnja, sapo lind, nuk shqipton bashkëtingëllore të ndërlikuara. Ajo hap gojën dhe nxjerr një tingull të hapur: “aaa…”. Ky është refleksi më i natyrshëm i aparatit fonator njerëzor.
Në fonetikë, “a” është një zanore e hapur qendrore ose e përparme, që prodhohet me gojën të hapur maksimalisht dhe me pengesë minimale në rrjedhën e ajrit. Pra, fiziologjikisht, është tingulli më pak i kushtëzuar — më i lirë. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mund të konsiderohet si fillimi i të folurit.
Nga tingull në simbol
Vetëm shumë më vonë në histori, tingulli u bë shenjë grafike. Në alfabetin fenikas “aleph” përfaqësonte një ndalim glotal; në alfabetin grek u shndërrua në “alpha”; në latin në “A”. Por simboli erdhi pas zërit. Shkronja është kujtesa vizuale e një realiteti akustik që ekzistonte shumë më herët.
Pra, “A”-ja nuk lindi si shkronjë; ajo u shkrua pasi kishte jetuar për mijëvjeçarë si tingull.
A-ja si ekzistencë.
Në shumë gjuhë indoevropiane, përfshirë shqipen, “a” është pjesë themelore e strukturës së fjalës. Ajo shfaqet në:
Folje "A" (është)
Emra (atdhe, arë, amanet)
Mbiemra (i madh, i bardhë — ku “a” rezonon si bërthamë zanore)
Madje, në një kuptim filozofik, “a”-ja mund të shihet si shenjë e pohimit të ekzistencës, ai është. Hapja e gojës për të nxjerrë tingull është akt i qenies.
Është deklarim: “Unë iam”. Pa këtë hapje fillestare, nuk ka artikulim, nuk ka strukturë, nuk ka gjuhë.
Dimensioni ontologjik i tingullit
Të flasësh për “A”-në do të thotë të flasësh për kufirin mes biologjisë dhe kulturës. Ajo është njëkohësisht:
Biologji, sepse lind nga struktura e aparatit vokal.
Gjuhësi, sepse bëhet fonemë me funksion dallues.
Kulturë, sepse përfaqësohet me simbol grafik.
Filozofi, sepse mishëron nisjen.
Pa “a”-në, goja nuk do të kishte pikën e saj zero të hapjes. Bashkëtingëlloret kërkojnë kontakt, pengesë, përplasje; “a”-ja kërkon vetëm frymë dhe hapje. Ajo është forma më e pastër e tingullit.
A-ja si folje, mbiemër dhe emër.
Nëse e shohim në mënyrë metaforike:
Si folje, ajo është veprimi i nisjes — akti i të folurit.
Si mbiemër, ajo është cilësia e hapjes dhe e pastërtisë fonike.
Si emër, ajo është simbol i fillimit, alfa e çdo sistemi alfabetik.
Nuk është rastësi që në shumë tradita “alpha” simbolizon fillimin. Edhe pse si simbol është kodifikuar në antikitet, si tingull ai është po aq i vjetër sa vetë njeriu.
Në fillim ishte zëri. Jo fjala e shkruar, jo alfabeti, jo gramatika — por tingulli. Dhe ndër tingujt më të hershëm, më të natyrshëm dhe më universalë të qenies njerëzore është “A”-ja. Ajo nuk është thjesht një shkronjë; është nisje, është frymë, është ekzistencë.
Tingulli përpara shkronjës
Shumë përpara se njeriu të shpikte alfabetin — qoftë atë fenikas, grek apo latin — zëri “a” ishte tashmë pjesë e qenies së tij biologjike. Foshnja, sapo lind, nuk shqipton bashkëtingëllore të ndërlikuara. Ajo hap gojën dhe nxjerr një tingull të hapur: “aaa…”. Ky është refleksi më i natyrshëm i aparatit fonator njerëzor.
Në fonetikë, “a” është një zanore e hapur qendrore ose e përparme, që prodhohet me gojën të hapur maksimalisht dhe me pengesë minimale në rrjedhën e ajrit. Pra, fiziologjikisht, është tingulli më pak i kushtëzuar — më i lirë. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mund të konsiderohet si fillimi i të folurit.
Nga tingull në simbol
Vetëm shumë më vonë në histori, tingulli u bë shenjë grafike. Në alfabetin fenikas “aleph” përfaqësonte një ndalim glotal; në alfabetin grek u shndërrua në “alpha”; në latin në “A”. Por simboli erdhi pas zërit. Shkronja është kujtesa vizuale e një realiteti akustik që ekzistonte shumë më herët.
Pra, “A”-ja nuk lindi si shkronjë; ajo u shkrua pasi kishte jetuar për mijëvjeçarë si tingull.
A-ja si ekzistencë.
Në shumë gjuhë indoevropiane, përfshirë shqipen, “a” është pjesë themelore e strukturës së fjalës. Ajo shfaqet në:
Folje "A" (është)
Emra (atdhe, arë, amanet)
Mbiemra (i madh, i bardhë — ku “a” rezonon si bërthamë zanore)
Madje, në një kuptim filozofik, “a”-ja mund të shihet si shenjë e pohimit të ekzistencës, ai është. Hapja e gojës për të nxjerrë tingull është akt i qenies.
Është deklarim: “Unë iam”. Pa këtë hapje fillestare, nuk ka artikulim, nuk ka strukturë, nuk ka gjuhë.
Dimensioni ontologjik i tingullit
Të flasësh për “A”-në do të thotë të flasësh për kufirin mes biologjisë dhe kulturës. Ajo është njëkohësisht:
Biologji, sepse lind nga struktura e aparatit vokal.
Gjuhësi, sepse bëhet fonemë me funksion dallues.
Kulturë, sepse përfaqësohet me simbol grafik.
Filozofi, sepse mishëron nisjen.
Pa “a”-në, goja nuk do të kishte pikën e saj zero të hapjes. Bashkëtingëlloret kërkojnë kontakt, pengesë, përplasje; “a”-ja kërkon vetëm frymë dhe hapje. Ajo është forma më e pastër e tingullit.
A-ja si folje, mbiemër dhe emër.
Nëse e shohim në mënyrë metaforike:
Si folje, ajo është veprimi i nisjes — akti i të folurit.
Si mbiemër, ajo është cilësia e hapjes dhe e pastërtisë fonike.
Si emër, ajo është simbol i fillimit, alfa e çdo sistemi alfabetik.
Nuk është rastësi që në shumë tradita “alpha” simbolizon fillimin. Edhe pse si simbol është kodifikuar në antikitet, si tingull ai është po aq i vjetër sa vetë njeriu.
Pa A-në, nuk ka gjuhë të folur.
Çdo sistem gjuhësor ka zanore. Dhe pothuajse çdo gjuhë njerëzore përmban një variant të tingullit /a/. Kjo universalitet e bën atë themel të komunikimit verbal. Nëse imagjinojmë një aparat vokal pa aftësinë për të prodhuar këtë zanore të hapur, vetë struktura e gjuhës do të ishte e varfëruar, e cunguar.
Prandaj mund të thuhet me bindje:
“A”-ja është nisje e të folurit, është ekzistencë, është fryma që bëhet fjalë.
Ajo është ura mes heshtjes dhe gjuhës, mes qenies dhe shprehjes.
Në fund, para çdo libri, para çdo alfabeti, para çdo sistemi gramatikor, ishte hapja e gojës dhe një tingull i thjeshtë:
Çdo sistem gjuhësor ka zanore. Dhe pothuajse çdo gjuhë njerëzore përmban një variant të tingullit /a/. Kjo universalitet e bën atë themel të komunikimit verbal. Nëse imagjinojmë një aparat vokal pa aftësinë për të prodhuar këtë zanore të hapur, vetë struktura e gjuhës do të ishte e varfëruar, e cunguar.
Prandaj mund të thuhet me bindje:
“A”-ja është nisje e të folurit, është ekzistencë, është fryma që bëhet fjalë.
Ajo është ura mes heshtjes dhe gjuhës, mes qenies dhe shprehjes.
Në fund, para çdo libri, para çdo alfabeti, para çdo sistemi gramatikor, ishte hapja e gojës dhe një tingull i thjeshtë:
Comments
Post a Comment